Osmanlı mimarisinden baÅŸka hiçbir mimaride eÅŸi ve benzeri bulunmayan kuÅŸ köşkleri Lâleli’deki Caminin çevresinde, Nur-u Osmaniye Camisi ağırlık kulelerinde, Büyük Çekmece’deki Koca Sinan Köprüsü’nde, Ãœsküdar Ayazma, Selimiye, Cedit Valde, Amasya Sultan Beyazıt ve Tokat Ulu camilerinde, Edirne’de Merzifonlu Mustafa PaÅŸa ÇeÅŸmesi’nde bulunuyor.
Korunmaya muhtaç kuÅŸların barınmaları için yapılan kuÅŸ köşkleri, Osmanlı’nın kuÅŸ sevgisini günümüze taşıyor. Osmanlı mimarisinden baÅŸka hiçbir mimaride eÅŸi ve benzeri bulunmayan kuÅŸ köşklerinin ilk örnekleri 16. yüzyıla kadar dayanıyor
KuÅŸların uçma özelliklerinden kaynaklanan özel bir kuvvete sahip oldukları düşüncesi, Osmanlı toplumunun mistik bir inanışıydı. Osmanlı insanı, kuÅŸların, yaÅŸanılan âlemden yükselerek çıktıkları, Gök Tanrı’ya rahatça ulaÅŸtıkları ve yer ile gök arasında serbestçe dolaÅŸtıkları inancını yüzyıllarca korumuÅŸtu. Ä°stanbul Ãœniversitesi Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü Öğretim Ãœyesi Yrd. Doç. Dr. Ahmet Vefa ÇobanoÄŸlu, Osmanlı’nın kuÅŸlara saygı ve sevgi duyduÄŸunu belirtirken, Osmanlı’da kuÅŸları rahatsız etmenin ve öldürmenin günah, kuÅŸlara yuva yapmanın ve kuÅŸların beslenmelerine yardım etmenin ise sevap sayıldığını söylüyor.
Korunmaya muhtaç kuşlar
ÇobanoÄŸlu’nun verdiÄŸi bilgiye göre, eski Osmanlı ÅŸehir evlerinde, insanlarla birlikte yaÅŸayan leylek, güvercin, kumru, kırlangıç ve serçe gibi kuÅŸlar, eski düşünce ve inanışlar nedeniyle kutsal hayvan sayılırdı.
KuÅŸ köşkleri, serçe, saka ve kırlangıç gibi korunmaya muhtaç küçük kuÅŸlar için yapılırdı. KuÅŸ köşkleri, hayvan sevgisinden doÄŸmuÅŸ korunaklardı. ÇobanoÄŸlu, kuÅŸ köşklerine sanatsal deÄŸer taşıyan büyük binaların en çok güneÅŸ alan cephelerinde rastlanıldığını belirtiyor: “Bu küçük köşkler, insan elinin ya da kedi, köpek gibi hayvanların eriÅŸemeyecekleri yükseklikteki emniyetli yerlere, yaÄŸmur ve kardan korunmaları için konsolların geniÅŸ saçak altlarına, duvar köşelerine ve taÅŸtan zarif evciklere yapılmıştır.”
Yrd. Doç. Dr. ÇobanoÄŸlu, Osmanlı döneminde, köpeklere, kedilere ve atlara karşı da büyük bir sevgi duyulduÄŸunu söylüyor ve hayvanların korunması için tesisler oluÅŸturan Osmanlı’nın, süslü evler yapmış olduÄŸunu vurguluyor. Mimarların zevklerine göre iÅŸlenilen kuÅŸ köşklerine kuÅŸların girebilmeleri için kapılar, hava almaları için pencereler ve alt süsler yapılmış. Ä°stanbul yangınlarının, ahÅŸap evlere zarar vermesi nedeniyle bu sanat eserleri kül olup tarihe karışmış. Geriye, sadece taÅŸ binalarda bulunan bazı örnekleri kalmış. Hayal mahsulü birer sanat eseri olan kuÅŸ köşklerinde pencereler, saçaklar, kubbeler, balkonlar, cihannümalar, alemler, ÅŸehreÅŸinler, sütunlar gibi yapı unsurları yer alıyor.
Kuş köşklerinin ilk yapıldığı yer: Hayır evleri
Yrd. Doç. Dr. ÇobanoÄŸlu, Bursa’daki hayır evlerini, ilk kuÅŸ köşklerinin yapıldığı yer olarak gösteriyor. Bursa Leylek Hastanesi’nin ve Ãœsküdar Kediler Hastanesi’nin, dünyada eÅŸi ve benzerine rastlamak mümkün deÄŸil.
Ä°stanbul’un PerÅŸembe Pazarı semtindeki hanlarda pek çok kuÅŸ köşkü var. Fermeneciler YokuÅŸu’nda, Sandalcılar Sokağı’nda, Valde Hanı civarında kuÅŸ köşkleri sıralanmış; fakat çoÄŸu köşk harap halde.
Laleli Camii çevresinde, Nur-u Osmaniye Camisi ağırlık kulelerinde, Büyük Çekmece’deki Koca Sinan Köprüsü’nde, Ãœsküdar Ayazma, Selimiye, Cedit Valde, Amasya Sultan Beyazıt ve Tokat Ulu camilerinde, Edirne’de Merzifonlu Mustafa PaÅŸa ÇeÅŸmesi’nde birçok kuÅŸ köşkü bulunuyor.
DoÄŸubeyazıt, Tokat, Amasya, Kayseri, NiÄŸde, Antakya, Ä°zmir, Bolu, Bursa, TekirdaÄŸ, Kırklareli, Edirne, Filibe ve Tırnova gibi Anadolu ve Rumeli’nin, hiç umulmayan köşelerindeki binalarda da kuÅŸ köşkleri karşımıza çıkıyor. Minik kuÅŸlar, insanı unutan 21. yüzyılda bile 16. yüzyılın duyarlı yüreklerinden taÅŸan hayvan sevgisiden nasipleniyor
